Zašto istorijski kontinuitet crkvene hijerarhije nije dokaz doktrinarne autentičnosti
Jedan od najčešćih argumenata kojima predstavnici tradicionalnih crkava, posebno pravoslavni klerici, pokušavaju da ospore autentičnost biblijskih vjernika jeste pozivanje na takozvano apostolsko nasleđe ili apostolsku sukcesiju (prejemstvo). Suština ovog argumenta jeste tvrdnja da određena crkvena zajednica posjeduje neprekinuti niz episkopa, odnosno crkvenih služitelja, koji svoje porijeklo vode sve do apostola. Na osnovu takvog institucionalnog kontinuiteta izvodi se zaključak da upravo ta zajednica predstavlja autentičnu Hristovu crkvu, dok se svi koji se nalaze izvan njenih istorijskih i hijerarhijskih granica smatraju odvojenima od apostolskog nasleđa.
Na prvi pogled, ovakav argument može djelovati uvjerljivo. Međutim, kada se podvrgne ozbiljnom biblijskom, istorijskom i logičkom ispitivanju, pokazuje se da počiva na jednom suštinskom poistovjećivanju koje nije opravdano: izjednačavanju kontinuiteta crkvene institucije sa kontinuitetom apostolske vjere.
To su dvije različite stvari. Istorijski kontinuitet neke institucije može biti činjenica, ali on sam po sebi ne dokazuje da je ta institucija kroz čitavu svoju istoriju ostala vjerna izvornom učenju Hrista i apostola.
Šta je zapravo apostolsko nasleđe prema Novom savezu?
Prije svega, potrebno je ustanoviti šta Novi savez podrazumijeva pod apostolskim nasleđem. Da li je to prvenstveno neprekinuti niz ljudi koji su jedni od drugih primali crkvene položaje ili prenošenje apostolskog učenja na naredne generacije vjernika?
Jedan od najjasnijih odgovora nalazimo u riječima apostola Pavla upućenim Timoteju: „Ono što si čuo od mene i što su potvrdili mnogi svjedoci povjeri vjernim ljudima, koji će zatim biti osposobljeni da poučavaju druge.“ (2. Timoteju 2:2)
Ovaj tekst nedvosmisleno govori o kontinuitetu apostolskog nasleđa. Međutim, pažnja mora biti usmjerena na ono što se nasleđuje. Pavle ne govori o prenošenju nekog posebnog institucionalnog statusa, nego o prenošenju učenja koje je Timotej primio od njega. To učenje treba da bude povjereno vjernim ljudima, koji će ga dalje prenositi drugima.
Dakle, ovdje imamo jasan obrazac duhovnog i doktrinarnog kontinuiteta:
- Apostol prenosi istinu svojim učenicima.
- Učenici je povjeravaju vjernim ljudima.
- Ti ljudi poučavaju naredne generacije.
- Tako se apostolsko učenje čuva i prenosi kroz vrijeme.
Prema tome, apostolsko nasleđe prvenstveno podrazumijeva vjernost apostolskom učenju. Institucionalno nasleđivanje službe može biti dio istorije crkvenog uređenja, ali ono nije isto što i očuvanje apostolske istine.
Apostolsko učenje iznad autoriteta njegovih propovjednika
Možda najjači biblijski argument protiv bezuslovnog pozivanja na institucionalni autoritet nalazimo u Poslanici Galatima:
„Ali čak i kad bismo vam mi, ili kad bi vam anđeo s neba objavio drugačiju dobru vijest [jevanđelje] od one koju smo vam već objavili, neka bude proklet!“ (Galatima 1:8)
Ovdje apostol Pavle postavlja princip koji ima dalekosežne posledice. Čak ni njegov vlastiti apostolski autoritet ne može biti opravdanje za prihvatanje drugačijeg jevanđelja.
Drugim riječima, autoritet propovjednika nije iznad istine koju propovijeda. Naprotiv, sam propovjednik podložan je mjerilu apostolskog jevanđelja.
Ovaj princip potvrđuje i primjer stanovnika Bereje. U Djelima apostolskim 17:11 za njih se kaže da su bili plemenitiji od Solunjana zato što su svakodnevno istraživali Pisma kako bi provjerili da li je ono što Pavle propovijeda zaista tako.
Značaj ovog primjera teško je precijeniti. Pavle nije bio neki nepoznati vjerski učitelj, nego apostol Hrista. Ipak, njegovi slušaoci nisu bili pozvani da njegovo propovijedanje prihvate samo na osnovu njegovog položaja. Pohvaljeni su upravo zato što su ga provjeravali na osnovu Božje objavljene riječi.
Ako je takav princip važio čak i u odnosu na apostolsko propovijedanje, koliko više mora važiti za kasnije crkvene autoritete, njihove tradicije i doktrinarne formulacije?
Biblijski princip je jasan: istinitost učenja ne određuje položaj onoga ko ga zastupa, nego njegova saglasnost sa Božjom riječju.
Apostoli su predvidjeli otpadanje upravo unutar crkvene strukture
Jedna od najvećih slabosti argumenta o institucionalnoj sukcesiji kao garanciji „pravovjernosti“ jeste činjenica da su sami apostoli upozoravali na mogućnost ozbiljnog odstupanja od apostolskog učenja unutar organizovane zajednice.
Pavle u Djelima 20:29–30 upozorava starješine efeske zajednice da će nakon njegovog odlaska među njih ući grabljivi vuci, ali i da će se između njih samih pojaviti ljudi koji će govoriti naopako kako bi odvukli učenike za sobom.
Obratimo pažnju na ono što ovaj tekst govori. Opasnost ne dolazi samo spolja, od neprijatelja hrišćanstva ili nekih neorganizovanih vjerskih grupa. Ona se može pojaviti unutar same strukture zajednice, među ljudima koji zauzimaju odgovorne položaje.
Slična upozorenja nalazimo u 1. Timoteju 4:1, gdje se govori o onima koji će odstupiti od vjere, kao i u 2. Solunjanima 2:3, gdje Pavle govori o velikom otpadu.
Prema tome, apostolsko svjedočanstvo ne podržava ideju o automatskom očuvanju istine kroz institucionalni niz. Naprotiv, ono upozorava da se od istine može odstupiti i onda kada se takvo odstupanje događa unutar organizovane vjerske zajednice.
Ovo je izuzetno važno za razumijevanje istorije hrišćanstva. Činjenica da je neka zajednica nastavila da postoji, da je zadržala svoju hijerarhiju i da je svoje služitelje postavljala kroz generacije, ne znači da je nužno sačuvala svako apostolsko vjerovanje.
Institucionalni kontinuitet ne predstavlja imunitet od duhovnog i doktrinarnog otpada.
Istorijski razvoj episkopata i pitanje apostolskog ustanovljenja
Pozivanje na apostolsku sukcesiju često podrazumijeva pretpostavku da je današnja hijerarhijska struktura tradicionalnih crkava, sa jasno razdvojenim stepenima episkopa, prezvitera i đakona, postojala u potpuno istom obliku još od apostolskog vremena.
Međutim, novosavezni tekstovi pokazuju složeniju sliku.
U Djelima 20:17 Pavle poziva starješine efeske crkve, koristeći grčki izraz presbiteroi. Već u 20:28 istim ljudima govori da ih je Sveti Duh postavio za nadglednike, odnosno episkopoi.
Slična upotreba termina nalazi se u Poslanici Titu. U Titu 1:5 Pavle govori o postavljanju starješina, a u narednom stihu koristi izraz nadglednik.
Ovakva terminologija ukazuje na značajno preklapanje pojmova starješine i nadglednika u novosaveznom periodu. Nasuprot tome, kasnije se razvija jasnija razlika između episkopa kao pojedinačnog nadglednika lokalne crkve, prezvitera i đakona.
Istorijski razvoj takozvanog monarhijskog episkopata, u kojem jedan episkop postaje centralni autoritet lokalne zajednice, naročito je vidljiv u ranom drugom vijeku.
To ne znači da su kasnije uspostavljene crkvene službe nužno nelegitimne ili da crkva nije imala pravo da razvija svoje organizaciono uređenje. Međutim, znači da se mora razlikovati ono što je izričito ustanovljeno u apostolskom periodu od onoga što se postepeno oblikovalo tokom kasnije istorije.
Drugim riječima, istorijski razvoj crkvene organizacije ne može se automatski predstaviti kao nepromijenjena apostolska ustanova. Ovo posebno ako imamo u vidu da se pod Novim savezom ne uspostavlja nikakva nova sveštenička struktura, što je tradicionalno crkva upravo učinila u kasnijim vjekovima. Hrist je jedini legitimni Prvosveštenik pod Novim savezom, a time i Posrednik između Boga i čovjeka.
Šta su zaista zastupali rani crkveni oci?
U raspravama o apostolskom nasleđu često se navodi Irinej Lionski, posebno njegovo djelo Protiv jeresi, knjiga III, poglavlje 3.
Irinej je zaista koristio nasleđivanje episkopa kao argument protiv gnostičkih učitelja. Njegov cilj bio je da pokaže da apostolsko učenje nije bilo neka tajna doktrina dostupna samo uskom krugu navodnih iniciranih, nego javno propovijedana vjera koja se čuvala u zajednicama osnovanim apostolskim propovijedanjem.
Međutim, bilo bi pogrešno njegov argument svesti samo na genealogiju crkvenih služitelja. Za Irineja je kontinuitet episkopa bio povezan sa kontinuitetom javnog apostolskog učenja.
U tome se nalazi važna razlika.
Irinej nije samo tvrdio da je neko u pravu zato što može nabrojati svoje prethodnike. Njegov argument bio je da se kroz istorijsko nasleđivanje čuva prepoznatljiva apostolska vjera, nasuprot učenjima koja su se predstavljala kao tajno i posebno otkrivenje.
Prema tome, čak i ako prihvatimo Irinejev značaj u istorijskom razvoju ideje apostolskog nasleđa, iz toga ne proizlazi da je sama institucionalna sukcesija nepogrešiv dokaz istine.
Naprotiv, smisao takvog nasleđa zavisi od toga šta se njime prenosi.
Ako se prenosi apostolska vjera, postoji kontinuitet u pravom smislu. Ako se prenosi samo položaj, dok se učenje mijenja ili udaljava od apostolskog svjedočanstva, onda imamo institucionalni kontinuitet bez nužno očuvanog doktrinarnog kontinuiteta.
Logička greška: porijeklo nije dokaz istinitosti
Ovdje dolazimo do jednostavnog, ali veoma snažnog logičkog problema.
Pretpostavimo da je jedan apostol postavio određenog čovjeka za crkvenog starješinu. Taj čovjek je postavio svog naslednika, ovaj sledećeg, i tako se kroz vjekove nastavio niz crkvenih služitelja.
U jednom trenutku neko iz tog niza počinje da zastupa učenje koje je u suprotnosti sa apostolskim učenjem.
Da li činjenica da je taj čovjek primio svoj položaj od prethodnika znači da je njegovo učenje automatski istinito? Očigledno ne.
Porijeklo nekog učenja ili njegovog zastupnika ne dokazuje istinitost tog učenja. To bi bila logička greška zaključivanja o istinitosti na osnovu porijekla, umjesto na osnovu sadržaja i dokaza.
Čak i kada bi neka crkva neoborivo dokazala da posjeduje neprekinuti niz episkopa od apostolskog vremena do danas, time bi dokazala kontinuitet svoje institucionalne strukture. Ne bi time automatski dokazala da je svaka njena doktrina, praksa ili teološka formulacija saglasna sa učenjem apostola.
To su dvije odvojene tvrdnje i svaka zahtijeva zaseban dokaz.
Još jednostavnije: neprekinuti lanac prenosilaca ne garantuje nepromijenjenost sadržaja koji se prenosi.
Biblijski presedan: Božji narod nije uvijek bio istovjetan sa dominantnom vjerskom institucijom
Istorija biblijskog naroda pruža nam još jedan veoma značajan uvid.
U vrijeme proroka Ilije, kada je otpad od Boga zahvatio izraelski narod i njegove vjerske strukture, Bog je sačuvao sedam hiljada ljudi koji nisu savili koljena pred Balom (1. O kraljevima 19:18).
Oni nisu predstavljali neku dominantnu institucionalnu strukturu koja je raspolagala većinskim autoritetom. Ipak, bili su dio Božjeg vjernog naroda.
Sličan princip vidimo u Hristovom odnosu prema vjerskim vođama njegovog vremena. Fariseji i drugi vjerski autoriteti imali su tradiciju, položaje, uticaj i istorijsko nasleđe. Ipak, Hrist ih je ukoravao kada su ljudskim predanjima obesnaživali Božju riječ (Marko 7:7–13).
Ovdje je važno uočiti da Hrist nije prihvatao vjerski autoritet kao zamjenu za poslušnost Bogu. Naprotiv, vjerski autoritet je podvrgavao provjeri prema Božjoj riječi.
Niko nije imao pravo da zahtijeva poslušnost samo na osnovu tradicije ili položaja, ako je svojim učenjem odstupao od Božjeg otkrivenja.
Ovaj princip nastavlja se i u novosaveznoj zajednici. Hrist u porukama upućenim skupštinama u Otkrivenju 2–3 pohvaljuje ono što je vjerno, ali i ukorava ozbiljna odstupanja. Samo postojanje određene hrišćanske zajednice nije garancija da ona ima njegovo odobravanje.
Prema tome, biblijski koncept Božjeg naroda ne može se svesti na pripadnost jednoj dominantnoj institucionalnoj strukturi.
Ipak, iz toga ne proizlazi da svaka zajednica koja se odvoji od tradicionalne crkve automatski predstavlja Božji narod. Svaka zajednica, bez obzira na svoju veličinu, istoriju ili organizaciju, mora biti podvrgnuta istom mjerilu: vjernosti Božjoj riječi.
Ključno pitanje za zagovornike institucionalne sukcesije
Kada se svi prethodni argumenti uzmu u obzir, rasprava se može svesti na jedno jednostavno pitanje: Gdje u Novom savezu piše da se autentičnost hrišćanske vjere dokazuje neprekinutim nizom crkvenih služitelja?
Gdje apostoli uče da je vjernik dužan da provjeri genealogiju episkopa prije nego što prihvati neko učenje kao istinito?
Gdje se kaže da crkvena institucija, jednom uspostavljena u apostolskom kontinuitetu, više ne može doktrinarno odstupiti od istine?
Takvog učenja nema.
Umjesto toga, Novi savez iznova postavlja sasvim drugačija mjerila:
- Vjernost izvornom jevanđelju (Galatima 1:8–9).
- Provjeravanje propovijedanja na osnovu Pisma (Djela 17:11).
- Ispitivanje duhova i učenja (1. Jovanova 4:1).
- Očuvanje i prenošenje apostolskog učenja (2. Timoteju 2:2).
- Istrajnost u apostolskom nauku (Djela 2:42).
- Prepoznavanje lažnih učitelja po njihovim plodovima (Matej 7:15–20).
To su kriterijumi koje su ostavili sami apostoli.
Novorođenje i lično opredjeljenje za Boga: pripadnost koja se ne nasleđuje institucionalno
Postoji još jedna dublja dimenzija ovog problema, koja se tiče same prirode hrišćanskog iskustva. Biblija ne predstavlja pripadnost Božjem narodu kao nešto što se automatski stiče rođenjem u određenoj vjerskoj zajednici, nasleđivanjem njene tradicije ili pripadanjem institucionalnoj strukturi koja sebe smatra istorijskim nastavljačem apostolske crkve. Naprotiv, ona insistira na ličnom iskustvu obraćenja, pokajanja i duhovnog preporoda.
Jedan od najjasnijih tekstova u tom pogledu jeste razgovor Hrista sa Nikodimom u trećem poglavlju Jevanđelja po Jovanu. Nikodim nije bio neupućen čovjek niti neko ko je stajao izvan vjerskog sistema Izraela. Bio je farisej, ugledni učitelj i poznavalac vjerske tradicije. Ipak, Hrist mu iznosi temeljni princip duhovnog života:
„Zaista, zaista, kažem ti, ako se neko odozgo ne rodi, ne može vidjeti Božje kraljevstvo.“ (Jovan 3:3)
Ova izjava ima izuzetnu težinu. Hrist ne govori Nikodimu da mu je potrebno samo bolje razumijevanje tradicije kojoj pripada, niti da treba da uspostavi čvršću vezu sa postojećim vjerskim autoritetima. Govori mu o neophodnosti novog rođenja – duhovnog iskustva koje podrazumijeva unutrašnju promjenu čovjeka i njegovo novo opredjeljenje za Boga.
Isti princip nalazimo i u drugim novosaveznim tekstovima. Jovan 1:12–13 govori o onima koji postaju Božja djeca ne po prirodnom porijeklu, nego po rođenju od Boga. U 2. Korinćanima 5:17 Pavle govori o novom stvaranju u Hristu, dok Efescima 2:8–10 ukazuje na spasenje milošću kroz vjeru, koje vodi novom životu i dobrim djelima.
Prema tome, pripadnost Božjem narodu nije stvar naslijeđenog institucionalnog statusa, nego ličnog odnosa sa Bogom koji se ostvaruje kroz vjeru, pokajanje i duhovnu obnovu.
Upravo ovdje postaje vidljiva još jedna slabost argumenta o apostolskoj sukcesiji kada se ona koristi kao osnovni kriterijum autentičnosti hrišćanstva. Ako se naglasak stavi na pripadnost istorijskoj crkvenoj strukturi i nasleđivanje njenog položaja, postoji opasnost da se potpuno potisne ili relativizuje biblijska potreba za ličnim obraćenjem i novorođenjem. Čovjek može biti dio institucije koja sebe smatra istorijskim nastavljačem apostolske crkve, a da nikada nije prošao kroz istinsko iskustvo pokajanja i predanja Bogu.
Naravno, pripadnost crkvenoj zajednici sama po sebi nije problem. Hrišćanski život podrazumijeva zajedništvo vjernika. Problem nastaje onda kada se institucionalna pripadnost počne tretirati kao zamjena za lično duhovno iskustvo ili kao garancija pripadnosti Božjem narodu.
Hrist nije učio da se spasenje nasleđuje kroz vjersku genealogiju. Naprotiv, jasno je ukazao da svaki čovjek mora lično odgovoriti na Božji poziv. Niko ne može vjerovati umjesto drugoga, pokajati se umjesto drugoga niti doživjeti novorođenje na osnovu duhovnog ili institucionalnog statusa svojih prethodnika.
Zato je biblijski koncept pripadnosti Božjem narodu suštinski drugačiji od koncepta koji se zasniva na pukom istorijskom kontinuitetu. Čovjek ne postaje Hristov učenik zato što pripada instituciji koja polaže pravo na apostolsko nasleđe. On postaje Hristov učenik kada se lično odazove Božjem pozivu, prihvati istinu i započne novi život u Hristu.
Apostolska vjera se ne nasleđuje biološki, porodično ili institucionalno. Ona se lično prihvata, doživljava i živi.
Zaključak: važnije je naslijediti apostolsku vjeru nego apostolski položaj
Istorijski kontinuitet crkvenih služitelja može biti značajan podatak u proučavanju istorije hrišćanstva. Nema razloga da se negira činjenica da su pojedine crkvene zajednice sačuvale duge i dokumentovane nizove svojih episkopa.
Međutim, problem nastaje kada se takvom kontinuitetu pripisuje dokazna snaga koju on sam po sebi nema.
Neprekinuti niz crkvenih služitelja nije nepogrešiva garancija očuvanja apostolskog učenja. Istorija pokazuje da se institucije mogu mijenjati, da se teološka shvatanja mogu razvijati i da se pod plaštom tradicije mogu prihvatati učenja čije je biblijsko utemeljenje ne samo da je sporno, već u mnogim slučajevima antibiblijsko.
Zato se pitanje autentičnosti hrišćanske vjere ne može riješiti prostim nabrajanjem imena episkopa koji su jedni druge nasleđivali kroz istoriju.
Pravo pitanje nije samo ko je od koga primio crkveni položaj, nego šta je kroz taj niz ljudi zaista prenošeno i da li je to što se danas naučava u skladu sa izvornim apostolskim svjedočanstvom i doktrinama Svetog pisma.
Hrišćanin nije pozvan da slijepo prihvata kasnije crkvene autoritete na osnovu njihovog institucionalnog porijekla. Pozvan je da ispituje učenje, da se drži dobra i da ostane vjeran istini koju su objavili Hrist i njegovi apostoli.
Zato apostolsko nasleđe ne treba prvenstveno tražiti u neprekinutoj genealogiji crkvenih služitelja, nego u neprekinutoj vjernosti apostolskom jevanđelju.
Crkva ne čini apostolsko učenje istinitim svojim istorijskim kontinuitetom. Naprotiv, ona dokazuje svoju apostolsku autentičnost time što ostaje vjerna učenju apostola.
Jer nije apostolska istina autentična zato što ju je neka institucija sačuvala, nego je institucija autentično apostolska samo ukoliko je sačuvala apostolsku istinu.
